هنر و فرهنگ ايراني

صنايع دستي استان مركزي كه مهد پرورش هنرهايي است كه نشانگر فرهنگ غني مردم اين منطقه بوده و به واسطه آن تبلور عيني فرهنگ اصيل ، بومي، مردمي و معنوي كشورمان است همواره معرف خصوصيات بارز و شاخص هنر و تمدن اين مرز و بوم چه در داخل و چه در خارج از كشور بوده است. امروزه نيز در اين استان هنرمندان و صنعتگراني وجود دارند كه همچون گذشتگان خود بي ادعا در پي تعالي هنر خويش اند.از گذشته هاي دور استان مركزي به عنوان يكي از مراكز صنعتي و قطب هاي مهم در صنايع دستي به همگان شناسانده شده است.هداياي سازماني

صنايع دستي كشورمان را مي توان از جهات مختلف طبقه بندي كرد ولي از آنجا كه روش و تكنيك توليد فرآرده هاي دستي يكي از مهمترين وجوه تمايز اين صنعت مي باشد، لذا در اينجا طبقه بندي عمدتاً بر مبناي روش و تكنيك ساخت اينگونه محصولات بعمل آمده است:

فرش دستبافت
فرش دستبافت استان مركزي با نام تجاري فرش ساروق در جهان شهره است. كمتر موزه اي است كه مزين به آثار هنرمندان و صنعتگران فرشباف استان نباشد، گليم استان به خصوص گليم ساوه از دوران صفوي با سابقه درخشان توليد شده و در حال حاضر گليم گل برجسته استان در كشور پرآوازه مي باشد. مسگري نيز در اراك و تفرش سابقه اي ديرينه دارد. از ديگر رشته هاي صنايع دستي در استان كه قابليت ها و زمينه هاي رشد و فعاليت زيادي دارند مي توان از طراحي و نقشه كشي فرش، رفوگري، رنگرزي سنتي، جاجيم بافي، هنرهاي چوبي شامل: منبت و كنده كاري روي چوب، معرق و محرق، پيكر تراشي، نازك كاري چوب، مشبك، ساخت سازهاي سنتي و خراطي، صنايع فلزي شامل: قلمزني روي مس، مسگري، سفيدگري، چلنگري، علامت سازي و دير رشته ها: آينه كاري، گچبري سنتي، سوزن دوزي و رشته هاي وابسته به آن، گيوه بافي و گيوه دوزي، البسه محلي، سراميك سفالگري و مجسمه سازي، صنايع دستي تكميلي و تلفيقي، بامبو بافي، تراش سنگ هاي قيمتي و نيمه قيمتي، تذهيب و نگارگري، بافتني هاي سنتي، عروسك هاي محلي و … كه بالغ بر ۶۶ رشته مي باشد نام برد.هداياي ساز 

گيوه بافي
يكي ديگر از صنايع دستي اراك را مي توان گيوه سنجان نام برد. روستاي سنجان در دامنه كوهي به نام قصبه قرار گرفته كه باغ هاي گردوي زيادي دارد و به گيوه هايش معروف شده است. همان طور كه مي دانيد گيوه نوعي پاپوش اصيل ايراني ست كه در فصل هاي گرم سال به جهت خنك نگه داشتن دما و عرق نكردن پا در بين برخي اقوام و مردم استفاده مي شود. خوب است بدانيد كه اين هنر و صنعت زيبا از دوره قاجاريه در شهر اراك وجود داشته و همچنان به حيات خود ادامه مي دهد.

تفرشي دوزي اراك
يكي ديگر از صنايع دستي اراك تفرشي دوزي است كه نوعي رودوزي بر روي پارچه است. اين هنر را درويشي دوزي هم مي گويند. اين نوع رودوزي در حاشيه ي پارچه انجام ميشود بصورت يك حاشيه ي پهن كه شباهت بسياري با چشمه دوزي نيز دارد. براي تفرشي دوزي بر روي پارچه كاغذي با طرح مورد نظر را دوخت مي كنند سپس بر روي طرح بخيه مي زنند و در نهايت كاغذ را برداشته و طرحي زيبا در حاشيه پارچه ايجاد مي شود. تفرشي دوزي در حال حاضر رونق چنداني ندارد ولي مي توان زنان هنرمندي را در بخش هايي از اراك يافت كه به اين هنر مشغول هستند.

مسگري اراك
مسگري از هنرهاي قديمي در استان مركزي است. اگر سري به بازارهاي قديمي در شهر اراك بزنيد صداي چكشي كه مسگران مي زنند را خواهيد شنيد و اين صداها حاكي از اين است كه هنوز اين هنر قديمي پابرجاست. از مس براي ساخت وسايل گوناگوني مصرفي را استفاده مي كنند مانند ظروفي كه در آن غذا طبخ مي شود كه خواص زيادي را به غذا مي دهد و از اين رو شما مي توانيد به فروشگاه هاي مسگري اراك سري بزنيد و بعنوان سوغات از هر كدام از اين اشيا براي اقوام خود تهيه كنيد.

سفال ساوه
سفال از ديگر رشته هاي اولويت دار استان است، سبقه سفال سلطان آباد و سفال ساوه ريشه در عمق تاريخ دارد و برگي از تاريخ سفال ايران را ورق زده است. البته بغير از اين، يك سري سفال هاي محلي داريم، براي مثال در يكي از روستاهاي خمين به نام برجك، به صورت خيلي ابتدايي نسبت به تهيه سفال اهتمام دارند و از صفر تا ۱۰۰ اين كار هم توسط بانوان انجام مي شود.

تذهيب
تذهيب سير و سلوكي است عاشقانه، پرواز ذهن پرگشوده اي است با توسن قلم كه ره بر افلاك مي برد. هنر تذهيب هنري كاملاً ايراني است و نقوش سنتي به كار رفته در آن شامل: ابر، اسليمي، ختايي، گره، كتيبه، شمسه، واگيره و رنگها در آن نقش اساسي را ايفا مي كند.

اين هنر هم اكنون در بسياري از شهرهاي استان مركزي و مشخصاً در اراك در حال ترقي چشم گيري است و هنرمندان فعال دراين رشته اكثراً شاگردان استادان بنام ايراني مي باشد.

تراش سنگهاي قيمتي و نيمه قيمتي
جواهرات به علت زيبايي، نوع ساخت، ارزش ذاتي و غيره قرنهاست كه مورد توجه مردم عادي و پادشاهان بوده است. فلزات و سنگهاي قيمتي از زمانهاي دور توسط بشر به شكل تزئيني و هنري در آمده است تا براي زيور شخصي حيثيت اجتماعي و ... بكار برده شود.

تجارت سنگهاي گرانبها ، سومين رشته سودآور اقتصادي در جهان است و حجم مبادلات تجاري آن بيش از ۳۰۰ ميليارد دلار در سال است كه سهم ايران به رغم وجود كاني هاي قيمتي و نيمه قيمتي در بعضي از استان هاي كشور بسيار ناچيز است.با توجه به اينكه بازارهاي كنوني دنيا تشنه سنگها و طرحهاي غني و هنري ايران در رشته تراش سنگهاي قيمتي است، بي شك با ورود اين سنگ ها و طرحها بازار بسيار پر رونقي خواهد داشت. اين رشته در استان مركزي با توجه به وجود معادن سنگ، زمينه بسيار متعددي را داراست. با توجه به آموزشهايي كه سازمان صنايع دستي استان در زمينه تراش سنگهاي قيمتي در سطح استان به انجام رسانيده است، اين رشته در حال پيشرفت و ترقي است.

آثار چوبي
آثار چوبي از ديگر صنايع دستي استان است كه سبقه تاريخي داشته و در امامزاده ها و بناهاي تاريخي، آثار چوبي، گره چين، منبت به صورت ظريف، اورسي، در و پنجره هاي ورودي مي توان آثاري از اين هنر را ديد.

علاوه بر رشته هايي كه عنوان شد، خوشنويسي و رودوزي هاي سنتي بخش هاي ديگر از رشته هايي بوده كه در استان فعال هستند و زيرمجموعه سراجي سنتي و آثار چرمي را هم مي توان از آثار صنايع دستي استان برشمرد.

معمولا در هر شهر و دياري، مكاني براي نمايش آثار توليد شده بدست هنرمندان آن شهر در نظر گرفته مي شود. در استان مركزي و شهر اراك هم يكي از بناهاي قديمي شهر بعنوان موزه صنايع دستي در نظر گرفته شده كه مي توان آثار هنرمندان استان را در آن به نظاره نشست.

موزه صنايع دستي
موزه صنايع دستي استان مركزي جهت نمايش آثار منحصربفرد صنايع درستي معاصر هنرمندان، با همكاري اداره كل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان مركزي در سال ۱۳۸۳ در منزل تاريخي حسن پور افتتاح گرديد. منزل حسن پور در بافت تاريخي بازار اراك و در مرحله چهارسوق آن به فاصله ۵ متري از راسته بازار واقع شده است بطوري كه از منزل مذكور مي توان به قديمي ترين مدرسه يعني سپهداري ، قديمي ترين حمام بنام چهار سوق و قديمي ترين بانك «بانك شاهي» دسترسي پيدا كرد. اين بنا در سال ۱۲۹۴ ه‍ . ش در دوره احمدشاه قاجار ساخته شده است و د سال ۱۳۷۴ ه‍ . ش توسط سازمان ميراث فرهنگي از وراث مرحوم حسن پور خريداري و مرمت شده است. اين بناي قديمي و زيبا داراي دو قسمت شبستان و اعيان نشين مي باشد، سراسر قسمت اعيان نشين از طريق گذرگاهها و درها به هم ارتباط دارند بدين جهت مكاني مناسب جهت ارايه آثار هنري مي باشد، در اين موضوع آثار برجسته هنرمندان استان در رشته هاي منبت و كنده كاري روي چوب، مسگري، فرش، گليم هاي ساده و گل نقش برجسته، جاجيم بافي، آينه كاري، قلم زني مس، نگارگري و تذهيب، پيكر تراشي و مجسمه سازي، مشبك چوب، البسه محلي، پاپوش هاي سنتي، سفال و سراميك، مليله نقره، ساخت سازهاي سنتي و … به نمايش گذاشته شده است.

نگارخانه صنايع دستي استاد عيسي بهادري و استاد فتحعلي واشقاني فراهاني
نگارخانه فضايي نمايشگاهي است كه در يك زمان معين به هنرمندان تخصيص داده مي شود كه بتوانند آثار هنري خود را در معرض ديد عموم قرار دهند، سازمان صنايع دستي استان مركزي نيز جهت حمايت از هنرمندان و اشنا كردن مردم باصنايع دستي اقدام به تاسيس دو نگارخانه نمودند كه با هماهنگي از لحاظ زماني با واحد مربوطه به صورت رايگان در اختيار هنرمندان قرار مي گيرند. نگارخانه استاد عيسي بهادري در ساختمان شماره ۲ اداره كل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان مركزي واقع در ابتداي شهرك شهيد بهشتي فاز يك و نگارخانه استاد فتحعلي واشقاني فراهاني در ميدان شريعتي جنب دانشگاه اراك واقع گرديده است.

سراي مهر
مجموعه ساختماني سراي مهر در سال ۱۳۸۳ با همكاري اداره كل اوقاف و امور خيريه در محل موقوفه حاج آقا محسن اراكي مشرف به سراي آقايي بازار افتتاح گرديد.اين فضاي تاريخي داراي سه طبقه مي باشد، طبقه اول آن داراي ۱۳ غرفه است كه به هنرمندان و صنعتگران صنايع دستي در زمينه هاي معرق- منبت و كنده كاري روي چوب- گچ بري سنتي- ساخت سازه هاي سنتي- جاجيم بافي- صنايع دستي تلفيقي و تكميلي – البسه محلي- مسگري- قلمزني- سفالگري- حجم سازي چوبي- مجسمه سازي و پيكر تراشي- آينه كاري- عروسك هاي محلي- خراطي- گيوه دوزي- سوزن دوزي- تذهيب و نگارگري و… جهت ارائه و فروش آثارشان بصورت اجاري واگذار شده است و طبق دوم و سوم آن كه با هم در ارتباط مي باشند، سفره خانه سنتي را تشكيل مي دهد، با عنايت به سنتي بودن فضاي سفره خانه و وجود غرفه هاي هنري و سنتي صنايع دستي در سراي مهر يك مجموعه زيبا و متنوع جهت گردشگران و بازديدكنندگان داخلي و خارجي در كنار بازار تاريخي اراك پديد آمده است. اين مجموعه داراي قدمتي همزمان با بازار سرپوشيده اراك مي باشد.

بازارچه صنايع دستي محلات
بازارچه صنايع دستي محلات با زيربناي ۵۰۰ مترمربع در محل خانه تاريخي اين شهرستان به منظور عرضه توليدات صنايع دستي و مركز آموزش هنرمندان درسال۹۱ راه اندازي شده است.با افتتاح بازارچه صنايع دستي محلات براي پنج نفر در رشته هاي تذهيب، معرق، قلمزني، دست بافته هاي سنتي و منبت شغل ايجاد شده است.براي تجهيز كارگاه صنايع دستي مبلغ ۱۷۰ ميليون ريال توسط اداره كل ميراث فرهنگي و براي آماده سازي بنا دو ميليارد ريال توسط بخش خصوصي هزينه شده است.هدف از راه اندازي اين بازارچه را توسعه و عرضه صنايع دستي به منظور افزايش ميزان فروش اين توليدات و حمايت از هنرمندان صنايع دستي در اين شهرستان مي باشد.

بازارچه صنايع دستي ساوه ، اراك و دليجان
براي احداث هر كدام از اين بازارچه ها و تامين زيرساخت هاي لازم و خدمات شهري، يك ميليارد و ۴۰۰ ميليون تومان از محل اعتبارات ملي و مابقي آن با تخصيص اعتبارات استاني تامين شده است.غرفه هاي اين بازارچه در متراژ ۱۲ مترمربعي در ورودي شهر ساوه ، دليجان واراك در مسير تردد گردشگران و مسافران ايجاد شده است.معرق، توليدات چوبي و صنايع وابسته، سفالگري، پيكرتراشي، قلمزني، گچبري و چندين صنعت دستي ديگر از جمله خلاقيت هنرمندان صنايع دستي است و با بهره برداري از اين بازارچه ۹۰هنرمند در آن فعاليت كرده و توليدات خود را عرضه مي كنند.احياي توليدات صنايع دستي وتقويت حوزه بازرگاني و بازاريابي براي توليدات در حوزه صنايع دستي از ديگر اهداف احداث اين بازارچه است.